لیکنه: د ستراتېژیکو او سیمهییزو څېړنو مرکز (CSRS)
یادونه: د دغه تحلیل د پي ډي اېف فایل لپاره دلته کلېک وکړئ.
___________________________________________________________________
په دې ګڼه کې لولئ:
- له تحمیلې جګړې تر بریا: د متحده ایالاتو او صهیونېستي رژیم پر وړاندې د ایران د بریا لاملونه
- د ایران د نظام محوري تشکیل او په بحراني شرایطو کې یې دوامدار فعالیت
- د ایران له لوري د متقابل ځواب او بازدارنده ګۍ وړتیا
- د فلج کولو په ستراتیژیکه موخه کې ناکامي
- د پایلې له تحمیلولو څخه د بحران مدیرت ته د جګړې د منطق بدلول
- د پوځي ځواک د محدودیتونو څرګندېدل
- د بریا مفهوم بیا تعریف کول
- پایله
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
سریزه
د امریکا او صهیونیستي رژیم لخوا د ایران پر وړاندې ګډ پوځي برید داسې ښکاریده چې د یوې ستراتیژیکې ارزونې پر بنسټ ولاړ وي چې یو ماتونکی او متمرکزه ضربه، په ځانګړې توګه د رهبرۍ، قوماندې او پوځي زیربناوو په کچه، کولی شي د ایران ټولې وړتیاوې په جدي توګه ګډې وډې کړي او د رژیم د سقوط یا تسلیمېدو د چټک او پرېکنده پایلو لپاره به لاره هواره کړي. دا انګیرنه د امریکا په تېرو تجربو (په ځانګړي توګه د عراق په قضیه کې) د لنډمهاله او شدیدو جګړو کې ریښه لري چې پکې د “لومړي برید” تمرکز د مخالف اړخ د تشکیلاتو د سقوط لپاره پرېکړه کونکی فکټور ګڼل کېده. په هر صورت، په دې ټکر کې د ځمکې پر مخ پرمختګونو وښودله چې د لومړنۍ ارزونې او واقعیت ترمنځ د پام وړ واټن شتون لري. د ایران پر وړاندې د څو اونیو پوځي عملیاتو وروسته، نه یوازې په ایران کې د پرېکړې کولو میکانیزمونو د سقوط یا بشپړ ماتېدو هیڅ نښه نه لیدل کیږي، بلکې دې هېواد وکولی شو چې خپل سیاسي او نظامي دندو ته دوام ورکړي پداسې حال کې چې په ورته وخت کې یې په مختلفو کچو بل لورې ته زیان رسونکي ځوابونه ورکول. دې کار مهمې پوښتنې راپورته کړې دي؛ د ایران په سیاسي او پوځي جوړښت کې کومې ځانګړتیاوې شتون پر اساس یې ټول سیسټم کې د ګډوډۍ خپرېدو مخه ونیسي؟ آیا موږ د یو ډول څو پوړیز او ویشل شوي جوړښت سره مخ یو چې په کلیدي اشخاصو تکیه کوي لکه څنګه چې مخکې فکر کېده؟ سربیره پردې، د ایران د ځوابونو ډول او ساحه هم انعکاس ته اړتیا لري. آیا دا غبرګونونه یوازې دفاعي غبرګونونه وو یا د شخړو په مدیریت کې د بېلابېلو نمونو نښه وه چې دمقابل لوري محاسبې بدلولو توان درلود؟ که داسې نمونه شتون ولري، نو تر کومه حده یې د جګړې منطق د “چټک پایلې تحمیلولو” څخه “د سخت او اوږد بحران اداره کولو” ته د بدلون توان درلود؟ دا مقاله، د “جوړښت او د فعالیت دوام” او “د ځواب ورکولو او بازدارندګۍ” په دوو محورونو تمرکز کوي، او هڅه شوې چې دا پوښتنې په تحلیلي ډول وڅیړي او د دې مقابلې او د هغې پایلو د ښه پوهېدو لپاره یو چوکاټ چمتو کړي.
د ایران د نظام محوري تشکیل او په بحراني شرایطو کې یې دوامدار فعالیت
د ایران پر وړاندې د امریکا او صهیونیسټ رژیم ترمنځ د ګډې جګړې په پیل کې یوه عامه انګیرنه دا وه چې د مشرتابه او قوماندې په لوړو کچو برید کول کولی شي د ایران د غبرګون وړتیا ګډه وډه کړي او په هېواد کې داخلي بې ثباتي رامنځته کړي. دا منطق د دې انګیرنې پر بنسټ و چې د ایران په سیسټم کې پرېکړه کول خورا مرکزي او انفرادي دي او دا چې د کلیدي اشخاصو لرې کول کولی شي، هېواد په ستراتیژیکه توګه فلج کړي. په هر صورت، هغه څه چې د ایران په قضیه کې تجربه شوي داده چې د ایران پر وړاندې باید دا ډول ساده فکر ونه شي، د مشرتابه کچې له لرې کولو سربېره د ایران د اصلي سیاسي او نظامي دندو د ځواب ویلو او ساتلو دوامداره وړتیا وښودله چې په ایران کې د پرېکړې کولو او پلي کولو مرجع یوازې په یو فرد یا محدودې حلقې پورې اړه نه درلوده او سیسټم وکولی شو د مشرتابه له منځه وړلو څخه رامنځته شوې خلا ډکه کړي او د ټول سیستم د ګډوډۍ مخه ونیسي. دې موضوع په ایران کې “څو اړخیز جوړښت” ثابت کړ. چیرې چې د پرېکړې کولو، قوماندې او اجرا کولو مختلفې کچې په داسې ډول سره تړلي دي چې که یوه کچه زیانمنه شي، نور کولی شي رامنځته شوې خلا ډکه کړي. په ورته وخت کې، د ایران دوامداره ځوابي بریدونو د پراخوالي او کیفیت ته په پام، دا پیغام هم ورکوي چې د لوړ پوړو پوځي قوماندانانو په له منځه وړلو سره د قوماندې سلسله نه ده ماته شوې. دا موضوع خورا مهمه ده ځکه چې په ډیری نظامي سناریوګانو کې، د لومړني برید هدف د پرېکړې کولو ګډوډول او د اغیزمن غبرګون مخنیوي له لارې مقابل اړخ ته په مؤثره توګه ماتې ورکول دي. د ایران په قضیه کې د دې هدف ترلاسه کولو کې پاتې راتلل په مؤثره توګه ثابته کړه چې ایران څو اړخیز پرېکړه کولو سیسټم لري چې د مشرتابه له منځه وړلو او د قوماندې په لوړه کچه برید کولو سره فعالیت ته دوام ورکوي.
د ایران له لوري د متقابل ځواب او بازدارنده ګۍ وړتیا
د امریکا او اسراییلو ایتلاف او له ایران سره د جګړې یوه بله مهمه حیرانتیا دا ده چې د ایران د ځواب ویلو وړتیا یوازې دفاعي کچې پورې محدوده نه وه، بلکې د مقابل لورې محاسبې یې په یوه ماډل کې ګډې وډې کړې چې “فعال او غیر متناسب بازدارنده ګي” بلل کېدی شي. په بل عبارت، ایران وکولی شول د پوځي فشار پر وړاندې په فعاله توګه د ځواب ویلو لپاره مختلف وسایل وکاروي. هغه وسایل چې د برید ډول سره ورته نه و، مګر کولی شي د بل لوري په محاسبو مستقیم اغیزه ولري او د شخړې د دوام یا پراخولو لګښت زیات کړي. پدې ماډل کې درې اصلي بنسټونه شامل دي:
لومړی: د توغندیو او ځمکنیو، تقریبا ناڅرګندو، ګرځنده ډرونونو زېرمه، چې له پر اساس یې وکولای شول د صهیونیستي رژیم خاوره، نظامي اډې، کښتۍ او په سیمه کې د امریکا زیربناوې په نښه کړي.
دوهم: په سیمه کې د متحدو ډلو د شبکو فعالول چې د جګړې ډګر پراخولو او بل اړخ ته د لوجستیکي او عملیاتي خنډونو کې ځنډ رامنځته کولو توان درلود؛ د مثال په توګه، د امریکا الوتکې وړونکې بېړۍ اړ شوه چې د یمن له حدودو څخه بهر پاتې شي او د افریقا لویې وچې څخه را تېره شي.[i]
دریم: د جګړې ساحه جیو-اقتصادي سیمو ته وغزوي او په سمندر کې د دښمن سره تړلي هر حرکتي هدف په نښه کړي، چې د هرمز تنګي له لارې د ترافیکو بشپړ خنډ لامل شو.[ii]
په حقیقت کې، ایران وکولی شو د هرمز تنګي تړل په نړیوالو محاسبو کې د یو اغېزناک ستراتیژیک عامل په توګه وکاروي. د دې مسلې اهمیت دا و چې دا شخړه یې له خالص نظامي کچې څخه څو اړخیزې کچې ته واړوله، ځکه چې د انرژۍ امنیت، نړیوال بازارونه او د مخالفو هېوادونو اقتصادي ثبات له دې سیمې څخه په جدي توګه د بحران او سقوط سره مخ وو. د دې دوو سطحو ترکیب، یعنې غیر متناسب پوځي غبرګون او جیو-اقتصادي لاملونه د ایران پر وړاندې د پوځي مبارزې د جوړښتي محدودیت سره د مخ کېدو لامل شو: د لګښتونو زیاتوالی او د پایلو کنټرول کولو وړتیا کمول. په داسې شرایطو کې، مخالف اړخ، د خپل نظامي برتري سربېره، د پرېکړې کونکي، ګړندي او ټیټ لګښت لرونکي پایلې ترلاسه کولو توان نه درلود او د جګړې منطق یې د پایلې د تحمیل کولو له طریقې څخه د سخت بحران مدیریت ته بدل کړ.
په هرصورت، دا باید په دقت سره په پام کې ونیول شي چې دا وضعیت د مخالف لورې بشپړ بندښت یا قطعي ماتې معنی نلري، بلکه د یو پیچلي او لوړ توازن رامنځته کېدو ته اشاره کوي چې پکې د نظامي عمل دوام په مختلفو کچو کې پایلې راوړي او د نظامي ډګر څخه هاخوا خپل ساحه پراخه کوي. له همدې امله، د ځواب ویلو لپاره د ایران وړتیا، په ځانګړې توګه د غیر متناسب او څو اړخیز غبرګونونو په بڼه، د بل لورې لپاره د نظامي وسیلې اغیزمنتوب محدودولو او دا د پرېکړې کوونکي او بریالي وسیلې څخه خطرناک او غیر اټکل شوي وسیلې ته بدلولو توان درلود. د پورته دوو بحثونو پراساس، دا پایله کېدی شي چې ایران تر دې دمه د جګړې په ډګر کې یو نسبي ګټونکی ګڼل کیږي. دا بریا په څلورو کچو کې استازیتوب کېدی شي:
د فلج کولو په ستراتیژیکه موخه کې ناکامي
امریکا او صهیونیستي رژیم، د ایران دولت په “فردمحوری” فکر کاوه چې د مشرتابه د لوړې کچو لمنځه وړل به هم حساب ورکونه ګډه وډه کړي او هم به داخلي بې ثباتي رامینځته کړي. په هرصورت، د تشکیلاتو دوامداره فعالیت، د متقابل غبرګونونو دوام او د سیاسي سقوط نشتوالی وښودله چې دا بنسټیز اټکل غلط و. همدې تېروتنې د “پریکنده لومړي برید” منطق تر پوښتنې لاندې راوست. دا تېروتنه یوازې د جګړې پلان جوړونکو لپاره ستراتیژیک ناکامي ګڼل کیږي، ځکه چې د “پریکنده لومړي برید” ټول منطق یې باطل کړ.
د پایلې له تحمیلولو څخه د بحران مدیرت ته د جګړې د منطق بدلول
پداسې حال کې چې د متحده ایالاتو هدف چټک او لږ لګښت لرونکی بریالیتوب و، ایران، د جیو اقتصادي لاملونو سره د غیر متناسب پوځي غبرګون (توغندیو، ډرونونو، او مقاومتونو) سره یوځای کولو سره (د هرمز تنګي تړل، د انرژۍ امنیت او نړیوال سوداګرۍ تهدید کول) او ګواښ په ګواښ پالیسیو (د ټرمپ د ایران د انرژۍ او ترانسپورت زیربنا باندې د برید ګواښ په ځواب کې، ایران ګواښ وکړ چې د داسې برید په صورت کې په سیمه کې د انرژۍ او معلوماتو ټولو زیربناوو برید وکړي) [iii] سره، په مؤثره توګه د لګښت حلقه دومره پراخه کړه چې مقابل اړخ د چټک او ټیټ لګښت لرونکي پایلې ترلاسه کولو کې پاتې راغی، حتی پداسې حال کې ټرمپ اړ شو چې د بریا پرځای د بحران مدیریت وغواړي، لکه د اوربند اعلان کول او په یو اړخیزه او غیرمستقیمه توګه یې غځول، پدې معنی چې بل اړخ په خپل اصلي هدف کې پاتې راغلی دی.[iv]
د پوځي ځواک د محدودیتونو څرګندېدل
دې جګړې وښودله چې خالص پوځي برتري، کله چې د بل لورې له سنجول شوې طرحې (غیرمرکزي کول، غیر متناسب غبرګون، او جیو اقتصاد ته د جګړې د میدان پراختیا) سره مخ شي، د “خپلې ارادې د تحمیلولو” وړتیا له لاسه ورکوي. دا افشا د متحده ایالاتو او د هغې د متحدینو لپاره د تهاجمي اعتبار له پلوه په درنه بیه تمامه شوه، مګر د ایران لپاره یې ارزښت د جګړې له ډګر څخه هاخوا و. ایران ثابته کړه چې دا کولی شي یو زبرځواک ته په زغمل شوې بیعه، درس ورکړي چې تل نشي کولی خپله موخه ترلاسه کړي. هغه څه چې په داسې شرایطو کې څرګند شول د امریکا بشپړ بې وسۍ نه وه، بلکې د یو مقاومت لرونکي مخالف په وړاندې د پوځي ځواک عملي محدودیتونه وو. د امریکا د متحدینو لپاره، دې تجربې دا پوښتنه راپورته کړه چې آیا په ټولو شرایطو کې پوځي برتري به پرېکنده پایلو ته لار هواره کړي؟ او د ایران لپاره، دا پیغام واستاوه چې د غوره ځواک اغیزمنتوب د مختلفو وسیلو په یوځای کولو او لګښتونو لوړولو سره کم کیدی شي. په لنډه توګه، پوځي ځواک تر دې کچې مهم دی، کچیرې دا د مخالف د ګواښ او جوړښت ډول سره سمون ونلري دا یوازې نشي کولی سیاسي اهداف تضمین کړي. دا د “پوځي وړتیا” او “ستراتیژیک اغیزمنتوب” ترمنځ تشه ده چې د پوځي ځواک ریښتیني محدودیتونه څرګندوي، کوم چې د افغانستان په شل کلنه جګړه کې په څرګنده توګه لیدل شوي وو؛ متحده ایالات لوړ پوځي وړتیا لري، مګر د طالبانو او ایران د متقابل ستراتیژیو او تاکتیکونو په وړاندې دومره اغیزمن نه و.
د بریا مفهوم بیا تعریف کول
په غیر متناسبو جګړو کې، ګټونکی تل هغه څوک نه وي چې دښمن له منځه یوسي، بلکې هغه څوک وي چې د خپل ځان د لمنځه وړلو مخه ونیسي، د بریدګر اهداف شنډ کړي او لګښتونه دومره لوړ کړي چې بریدګر د جګړې دوام پریږدي. ایران په سمه توګه په دې ځای کې ولاړ و، پدې معنی چې ایران نه یوازې سقوط نه دی کړی، بلکې د سختو ټکانونو وروسته یې په مؤثره توګه خپلو حکومتي چارو ته دوام ورکړی؛ دغه هېواد د د خپل ګواښ رامنځته کوونکي الې ساتلي او حتی پیاوړي کړي او بل اړخ یې داسې حالت ته کش کړی چې پکې “نه ځان بریالی اعلانولی شي او نه هم د اعتبار له لاسه ورکولو پرته له جګړې څخه وتلی شي.” په لنډه توګه، هغه څه چې ترلاسه شوي وو مطلق بریا نه وه، بلکې د “بقا او ناکامه کولو کې بریا” وه؛ یو ډول وضعیت چې پکې ایران وکولی شو د جګړې منطق بدل کړي او وښيي چې حتی د نظامي برتري په وړاندې، د لوبې قواعد بیا تعریف کېدی شي.
په عمومي توګه، د ایران بریا “د ماتې پر وړاندې بریا” نه ده؛ بلکه، دا د بقا، د فعالیت دوام، د بریدګر د اهدافو د شنډولو او په غالب لوبغاړي باندې د نوي منطق د تحمیلولو په اړه ده، کوم چې په ستراتیژیکه کچه، د مطلق نظامي او اقتصادي برتري سره د ایتلاف په وړاندې په خپل ځان کې یوه تاریخي بریا ګڼل کیږي. ایران هغه جګړه چې د هغې د له منځه وړلو لپاره ډیزاین شوې وه د انعطاف او د قوانینو د بیا تعریف لپاره په یوه ثابت ډګر بدله کړه، او دا یوه “جزوي بریا” ده، مګر ډیره معنی لرونکې او لویه بریا ده.
پایله
د دې تحلیل په لنډیز کې، تر ټولو مهم ټکی چې باید ټینګار یې وشي د هغه څه ترمنځ واټن دی چې امریکا او صهیونیسټ رژیم د ایراني نظام په اړه تصور کاوه او هغه څه چې دوي یې په حقیقت کې ورسره مخ وو. دوي فکر کاوه چې د نظام په سر کې د څو کسانو په له منځه وړلو سره به ټول نظام سقوط وکړي. خو ایران ثابته کړه چې دا یو څو اړخیز او ویشل شوی جوړښت لري؛ یو داسې جوړښت چې پکې د یوې برخې ناکامي ټول بدن نه فلج کوي. له بلې خوا، ایران نه یوازې د ځان د دفاع په اړه فکر کاوه، بلکې د ارزانه مګر دقیق توغندیو او ډرونونو ترکیب، په سیمه کې د متحدو ډلو فعالولو (لکه یمنیان چې د امریکا کښتۍ یې مجبوره کړه چې په افریقا دوره ووهی) او د هرمز تنګي تړل، د نړۍ د انرژۍ شریان په توګه، دا توان درلود چې جګړه له یوې محدودې ساحې څخه سیمه ییز او نړیوال بحران ته پراخه کړي. پایله دا شوه چې متحده ایالات او اسراییل ونه توانېدل چې “چټک او په کم لګښت بریا” ترلاسه کړي او پرځای یې “یو اوږد او لوړه بیعه لرونکی بحران مدیریت ” سره موافقه وکړي. په داسې شرایطو کې د “جګړې کې بریا” ارزونه خپله پخوانۍ معنی له لاسه ورکړې ده. په غیر متناسب جګړو کې، ځینې وختونه ګټونکی هغه څوک نه وي چې دښمن له منځه یوسي، بلکې هغه څوک وي چې له منځه نه ځي، ژوندی پاتې کیږي او په بل اړخ دومره لګښت لګوي چې دا د جګړې د دوام مخه نیسي. ایران په دقیقه توګه په دې وضعیت کې شتون لري. له همدې امله، څرګنده پایله دا ده چې ایران هغه جګړه چې د هغې د له منځه وړلو لپاره طرحه شوې وه د انعطاف او د لوبې د قوانینو بدلولو لپاره په یوه ثابت ډګر بدله کړه. دا یو مطلقه او کلاسیک بریا نه ده، بلکې “د نه لمنځه تلو او ناکامه کولو کې بریا” ده، یوه بریا چې وايي “زه ممکن تاسو ته ماتې در نه کړم، خو تاسو هم ماته ماتې نشئ راکولی” او دا په خپله د سیمې په کچه (اسرائیل) او د نړۍ په کچه (امریکا) په څېر د لویو او غوره پوځونو د اتحاد په وړاندې یوه لویه بریا ده.
[i]. Houthi Threat? Why USS George Bush Is Taking 1.5 Times Longer Route To Gulf, NDTV, 17/Apr/2026. Available at:
[ii]. Shipping Traffic Through Strait of Hormuz Plummets After Attacks on Iran. NYTimes, Feb. 28, 2026, available at:
[iii]. نماینده مجلس: تمام زیرساختهای آمریکا در صورت تحقق تهدید ترامپ در منطقه نابود میشوند. خبرگزاری ایرنا، ۳/۱/۱۴۰۵ قابل دسترسی:
[iv]. Trump Extended the Iran War Ceasefire. Now What?. Council of Foreign Affairs, April 24, 2026, available at: