افغانستان و سیاست‌خارجی پاکستان: موازنه تهدید در سایه هند

قیس‌احمد قادری

پاکستان در سال‌های اخیر با چالش‌های مختلف اقتصادی، سیاسی و امنیتی روبه‌رو بوده است. این چالش‌ها توان این کشور را در مدیریت محیط منطقه‌ای، به‌ویژه در برابر هند، که در نگاه امنیتی اسلام‌آباد همچنان تهدید اصلی محسوب می‌شود، با محدودیت‌هایی روبه‌رو ساخته است، و سیاست خارجی پاکستان را بیش از گذشته تحت تأثیر فشارهای داخلی و منطقه‌ای قرار داده است⁽¹⁾. در این میان، افغانستان در نگاه راهبردی پاکستان جایگاه مهمی دارد. پس از بازگشت امارت اسلامی به قدرت در افغانستان، تصور اولیه در اسلام‌آباد این بود که افغانستان به دلیل مشکلات اقتصادی و محدودیت‌های بین‌المللی، در وضعیت وابسته‌تری نسبت به پاکستان قرار خواهد گرفت. اما تحولات بعدی، به‌ویژه گسترش روابط افغانستان با برخی کشورهای منطقه از جمله هند، این تصور را تا حدی تغییر داد.

در نتیجه، افغانستان از یک کشور نسبتاً قابل مدیریت در نگاه امنیتی پاکستان، به یک متغیر مستقل در معادلات منطقه‌ای تبدیل گردید. این وضعیت، در کنار رقابت دیرینه پاکستان با هند، شرایط پیچیده‌تری را برای سیاست خارجی اسلام‌آباد ایجاد کرده است، شرایطی که روابط اسلام‌آباد و کابل را وارد مرحله‌ای از تنش مستقیم کرده است⁽²⁾.  در ماه‌های اخیر، پاکستان به بهانه مقابله با تحریک طالبان پاکستانی  (TTP)حملات هوائی و اقدامات نظامی در خاک افغانستان انجام داده و مقامات این کشور تهدید کرده اند که در صورت عدم پذیرش خواسته‌های شان از سوی کابل، حملات خود را گسترده و شدید خواهند ساخت. در ظاهر، این تنش‌ها دوجانبه به نظر می‌رسند، اما در سطح عمیق‌تر، بیانگر تغییر در محیط امنیتی پاکستان هستند.

این مقاله تلاش دارد سیاست خارجی پاکستان و تحولات اخیر در روابط این کشور با افغانستان را در بستر تحولات ساختاری منطقه تحلیل کند.

منطق توازن در سیاست‌خارجی پاکستان

پاکستان که در سال 1947 بر اساس طرح بریتانیا برای تجزیه شبه‌قاره به دو دولت مستقل -یکی برای اکثریت هندوها و دیگری برای مسلمانان- تأسیس شد، از همان آغاز با چالش‌های جدی بقا در سطوح داخلی و خارجی مواجه بود. در داخل، ساختار اداری و نظامی این کشور در مقایسه با هند ضعیف‌تر بود و تنوع قومی میان بنگالی‌ها، پشتون‌ها، بلوچ‌ها، پنجابی‌ها و سندی‌ها، انسجام سیاسی را با دشواری مواجه ساخته بود⁽³⁾. بسیاری از این اقوام، تسلط پنجابی‌ها بر ساختار جدید را تداوم میراث استعمار بریتانیا می‌دانستند و خواستار خودمختاری بودند. این وضعیت، در کنار نابرابری قوا با هند، چالش‌های جدی را برای حاکمان پاکستان ایجاد کرده بود⁽⁴⁾.

در سطح خارجی، روابط با هند از همان ابتدا خصمانه شکل گرفت. بسیاری از رهبران هند تأسیس پاکستان را به‌گونه‌ای تحمیلی پذیرفته بودند و برخی از آنان آشکارا از امکان ادغام مجدد آن در آینده سخن می‌گفتند. اختلاف بر سر کشمیر و جنگ 1948 نشان داد که هند از برتری نظامی و ساختاری قابل توجهی برخوردار است و در نگاه امنیتی اسلام‌آباد به‌عنوان تهدید اصلی تلقی می‌شود. در کنار آن، افغانستان نیز با عدم شناسایی پاکستان و طرح مسئله دیورند، فشارهای امنیتی را در جبهه غربی افزایش داد. هم‌زمان، گسترش نفوذ اتحاد شوروی در افغانستان، این نگرانی را در پاکستان تقویت کرد که از دو جهت با تهدیدهای هم‌زمان مواجه است.

رهبران پاکستان برای مهار این تهدیدها، سیاست نزدیکی به غرب، به‌ویژه ایالات متحده را در پیش گرفتند. رقابت‌های جنگ سرد و به‌ویژه تحولات افغانستان، این همکاری را تقویت کرد. در عین حال، پاکستان برای ایجاد توازن در برابر هند، روابط خود را با چین نیز توسعه داد. این رویکرد به اسلام‌آباد کمک کرد تا تا حدی موقعیت خود را در برابر تهدیدهای منطقه‌ای تقویت کند.پس از 2001، پاکستان به‌عنوان متحد کلیدی ایالات متحده در جنگ علیه تروریسم، بار دیگر جایگاه مهمی در سیاست جهانی یافت. این همکاری، به‌ویژه در حوزه نظامی، به تقویت نسبی توان این کشور انجامید. با این حال، نزدیکی هم‌زمان هند به ایالات متحده، مانع از آن شد که پاکستان بتواند توازن پیشین را به‌طور کامل بازسازی کند⁽⁵⁾.

افزون بر این، پیامدهای داخلی جنگ علیه تروریسم، از جمله افزایش ناامنی و فشارهای اقتصادی، چالش‌های جدیدی را برای اسلام‌آباد به همراه داشت. در نتیجه، با خروج ایالات متحده از افغانستان در سال 2021، بسیاری از این محدودیت‌ها برجسته‌تر شده و در مجموع، توازن منطقه‌ای به سود هند تغییر یافت.

چالش‌های داخلی و محدودیت‌های سیاست‌خارجی

در بیست سال حضور امریکا در افغانستان، پاکستان در کنار اینکه نتوانست توازن سنتی جنگ‌سرد در منطقه را بازسازی کند، با چالش‌های جدی داخلی نیز مواجه گردید. مشکلاتی که تا امروز دامنگیر این کشور بوده، و نقش تعیین کننده در رفتارهای اخیر این کشور دارد. یکی از مهمترین این چالش‌ها، ظهور و گسترش گروه جهادی تحریک طالبان پاکستانی(TTP) است. این تحریک در اوج اتحاد پاکستان با امریکا، و در واکنش به این اتحاد در سال 2007 به هدف مبارزه با امریکا و اقامه نظام اسلامی در پاکستان به وجود آمد. این تحریک در زمان کوتاه توانست در مرزهای شمال غربی پاکستان نفوذ خود را گسترش داده، و حکومت و ارتش پاکستان را در این مناطق به چالش بکشد.

علی الرغم اینکه ارتش پاکستان در سال 2014 طی عملیات، ضرب‌العضب، ضربات سنگینی بر این گروه وارد کرد، اما تی تی پی به طور کامل ازبین نرفت و به فعالیت خود ادامه داد. با آغاز روند خروج ایالات‌متحده از افغانستان این گروه فعالیت‌های خود را افزایش داد و به یکی از مهمترین بازیگران امنیتی پاکستان تبدیل شد⁽⁶⁾. پس از 2021 و با بازگشت امارت اسلامی به قدرت در افغانستان، حملات و فعالیت‌‍های این گروه شدت بیشتری گرفت. بر اساس گزارش مرکز تحقیق و مطالعات امنیتی پاکستان گروه‌های شورشی در راس آن تی تی پی در سال 2021 فعالیت‌های خود را 28 درصد، در سال 2022، 15 درصد، در سال 2023 56 درصد و در سال 2024، 66 درصد گسترش دادند، و خونین‌ترین سال را برای ارتش و حکومت پاکستان رقم زدند⁽⁷⁾.

در کنار چالش‌های امنیتی؛ اقتصاد پاکستان نیز به آسیب‌پذیری زیادی مواجه بود. در سال 2022 اقتصاد پاکستان با تورم شدید، کاهش ارزش پول ملی و ذخایر ارزی و افزایش وام‌های خارجی روبرو شد؛ وضعیتی که اقتصاد پاکستان را در آستانه بحران قرار داد. تحولات سیاسی در پاکستان از جمله برکناری و سپس زندانی ساختن عمران خان، نخست‌وزیر پیشین پاکستان، بحران اقتصادی را عمیق‌تر ساخت. در سال‌های اخیر هرچند تلاش‌های حکومت پاکستان از شدت این بحران کاست اما نتوانست مشکلات ساختاری اقتصادی را در این کشور کاملاً برطرف نماید⁽⁸⁾. در مجموع بحران درهم تنیده امنیتی، اقتصادی و سیاسی؛ ظرفیت پاکستان را در مدیریت سیاست‌خارجی محدود ساخت. این وضعیت باعث شد که اسلام‌آباد برای حفظ توازن قدرت در منطقه به اقدام پرریسک حمله بر افغانستان دست بزند.

خروج امریکا از منطقه و محاسبات امنیتی پاکستان

در کنار چالش‌های داخلی، تحولات منطقه محدودیت‌های جدی برای پاکستان در حفظ توازن قدرت در برابر هند ایجاد کرده است. محدودیت‌های که توان این کشور برای حفظ توازن قدرت منطقه‌ای را بدون اتکاء به یک قدرت خارجی با پرسش جدی مواجه ساخته است. برای نمونه، در سال 2025، بودجه نظامی پاکستان حدود 10.2 میلیارد دالر برآورد شده، در حالی‌که هندوستان با بودجه نظامی حدو80.6  میلیارد دالر، یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های نظامی جهان محسوب می‌شود. این فاصله، که نزدیک به هشت برابر است، در کنار چالش‌های داخلی، آسیب‌پذیری راهبردی اسلام‌آباد را افزایش داده است. هرچند این نابرابری موضوع تازه‌ای نیست، اما آنچه امروز آن را برجسته‌تر ساخته، کاهش سطح همکاری راهبردی میان پاکستان و ایالات‌متحده امریکا پس از تحولات افغانستان است.

خروج ایالات متحده از افغانستان و بازگشت امارت اسلامی به قدرت در سال 2021، نقطه عطفی در معادلات منطقه‌ای، به‌ویژه برای پاکستان، محسوب می‌شود⁽⁹⁾. پس از خروج امریکا از افغانستان نه تنها که بحران‌های داخلی پاکستان تشدید یافت، بلکه در سطح منطقه‌ای معادلات به گونه تغییر کرد که باعث افزایش نگرانی های امنیتی پاکستان شد. در سال‌های نخست بازگشت امارت اسلامی افغانستان؛ رهبران پاکستانی امیدوار بودند که بتوانند از طریق کابل بر تحریک طالبان پاکستانی فشار بیاورند و این گروه را وادار به تسلیمی نمایند. در این راستا، دست به دامن امارت اسلامی زدند. البته مقامات امارت اسلامی بخاطر حسن همجواری وارد همکاری شدند، و زمینه گفتگو و تفاهم بین حکومت پاکستان و تی تی پی را فراهم کردند.

اما اختلافات ایدیولوژیک و سیاسی تی تی پی با اسلام‌آباد؛ مانع از رسیدن دو طرف به یک تفاهم واقعی گردید. در نتیجه، تی تی پی همچنان به فعالیت‌های خود ادامه داد، و با گسترش حملات خود به بزرگ‌ترین تهدید امنیتی این کشور مبدل گردید⁽¹⁰⁾. در عین حال، محاسبات راهبردی پاکستان در قبال افغانستان نیز با چالش مواجه شد. اسلام‌آباد در ابتدا بر این باور بود که افغانستانِ تحت حاکمیت امارت اسلامی، به‌دلیل محدودیت‌های اقتصادی و فشارهای بین‌المللی، در وضعیت وابسته‌تری قرار خواهد گرفت و در معادلات منطقه‌ای با پاکستان همسو خواهد شد. اما تحولات بعدی نشان داد که این تصور اشتباه می‎باشد.

امارت اسلامی افغانستان در سال‌های اخیر تلاش کرده است روابط خود را با کشورهای مختلف منطقه گسترش دهد. اکثر کشورهای منطقه همراه با چین، روسیه و ترکیه؛ از نخستین روز حاکمیت دوباره امارت اسلامی افغانستان، سفارت‌های خود را در کابل باز نگاه داشتند، و سفیران امارت اسلامی را پذیرفتند. برعلاوه، تعاملات میان افغانستان و هندوستان نیز به تدریج افزایش یافت، موضوعی که در چارچوب رقابت دیرینه‌ هند و پاکستان برای اسلام‌آباد اهمیت ویژه‌ای دارد. نتیجه این تحولات، افغانستان به‌تدریج از یک فضای نفوذ سنتی در نگاه پاکستان، به یک متغیر مستقل در معادلات منطقه‌ای تبدیل گردید.

این تغییر، در کنار افزایش شکاف قدرت میان پاکستان و هند، و همچنین تشدید چالش‌های داخلی، وضعیت پیچیده‌ای را برای سیاست خارجی اسلام‌آباد به وجود آورد و افغانستان را در محاسبات امنیتی پاکستان، به مثابه یکی از جدی‌ترین نگرانی‌ها تبدیل کرد⁽¹¹⁾.

محاسبه جنگ علنی در افغانستان

تحولات افغانستان پس از خروج ایالات متحده، پاکستان را در یک تنگنای راهبردی قرار داد. این وضعیت، در محسبات امنیتی اسلام‌آباد بدترین سناریوی راهبردی، یعنی قرارگرفتن در میان دو رقیب را محتمل تر ساخت. از نظر بسیاری ار تحلیل‌گران پاکستانی، گسترش روابط هند با افغانستان، به ویژه در شرایطی که روابط کابل و اسلام‌آباد روه به تیرگی گذاشته، به معنای تقویت موقعیت هند در منطقه تلقی می‎شود، سناریوی که برای رهبران این کشور غیرقابل پذیرش است. به ویژه پاکستان پس از خروج امریکا از افغانستان، اهمیت خود را به  این کشور ازدست داده است. در همین حال واشنگتن حاضر نیست همانند گذشته نقش موازنه‌گر را در منطقه ایفاء کند⁽¹²⁾.

برای جبران این خلاء راهبردی، پاکستان در سپتمبر 2025 توافقنامه دفاعی متقابل راهبرد[1] را همرای عربستان سعودی امضاء کرد. این موافقتنامه هرچند اسلام‌آباد را به ریاض نزدیک ساخته، اما نتوانسته است شکاف موجود در توازن قدرت بین هند و پاکستان را به‌طور اساسی کاهش دهد. در چنین شرایطی، افزایش تعاملات میان کابل و دهلی‌نو، نگرانی‌های امنیتی پاکستان را تشدید کرده و این کشور را به اتخاذ رویکردهای فعال‌تر در قبال افغانستان سوق داد. از این منظر، برخی از اقدامات اخیر پاکستان، از جمله حملات اخیر هوایی در خاک کشور و افزایش فشارهای سیاسی بر امارت اسلامی—را می‌توان در چارچوب تلاش برای مدیریت این وضعیت پیچیده تحلیل کرد⁽¹³⁾.

در واقع، محاسبه اسلام‌آباد بر این فرض استوار است که با اعمال فشار بر افغانستان، می‌تواند هم‌زمان چند هدف را دنبال کند: مهار تهدیدهای امنیتی ناشی از فعالیت‌های تحریک طالبان پاکستان، جلوگیری از گسترش بیش از حد روابط کابل با دهلی‌نو و وادار ساختن افغانستان با در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی پاکستان در تعاملات منطقه‌ای. با این حال، موفقیت این رویکرد همچنان با ابهام همراه است و می‌تواند پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیری برای ثبات منطقه‌ای در پی داشته باشد.

نتیجه‌گیری

رقابت ساختاری پاکستان با هندوستان مبنای سیاست‌خارجی این کشور است، به گونه‌ای درک سیاست‌خارجی این کشور بدون درنظرداشت این پاردایم مشکل می‎باشد. پاکستان از زمان تأسیس خود، همواره تلاش کرده است تا از طریق ایجاد نوعی توازن در برابر برتری نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک دهلی‌نو، بقای خود را تضمین نماید. با این حال، تحولات دو دهه اخیر به‌ویژه تشدید چالش‌های داخلی، کاهش نسبی حمایت‌های خارجی و تغییر محیط امنیتی منطقه پس از خروج ایالات‌متحده از افغانستان، توانایی پاکستان در حفظ این توازن را به‌طور قابل توجهی محدود ساخته است. پاکستان که همواره به افغانستان به عنوان عمق استراتژیک و حوزه نفوذ خود نگاه می‎کرد، پس از تحولات اخیر به یک بازیگر مستقل در معادلات منطقه‌ای مبدل شده است.

در این راستا، گسترش تعاملات افغانستان با بازیگران مختلف، به‌ویژه هند، نگرانی‌های امنیتی اسلام‌آباد را افزایش داد، و بدترین سناریوی راهبردی، قرارگرفتن در بین دو رقیب را به یک دغدغه واقعی در محاسبات امنیتی آن تبدیل کرده است. در پاسخ به این وضعیت، پاکستان تلاش کرده است از طریق ترکیبی از ابزارهای دیپلماتیک و فشارهای امنیتی، محیط پیرامونی خود را به‌گونه‌ای مدیریت کند که از تعمیق این تهدید جلوگیری نماید. با این حال، اتکای بیش از حد به رویکردهای فشار در قبال افغانستان، نه‌تنها تضمینی برای کاهش تهدیدها فراهم نمی‌کند، بلکه می‌تواند به افزایش بی‌ثباتی و پیچیده‌تر شدن روابط دوجانبه منجر شود.

در نهایت، آینده روابط پاکستان با افغانستان و نیز نحوه تعامل این کشور با هند، تا حد زیادی به این بستگی دارد که اسلام‌آباد تا چه اندازه بتواند میان ضرورت‌های امنیتی کوتاه‌مدت و الزامات راهبردی بلندمدت خود توازن برقرار کند. در غیر آن، خطر آن وجود دارد که تلاش برای مدیریت تهدیدها، خود به عاملی در تشدید بی‌ثباتی منطقه‌ای تبدیل گردد.

پیشنهادات

با توجه به تحولات اخیر و پیچیده‌تر شدن محیط امنیتی منطقه، به ویژه در روابط میان افغانستان و پاکستان، افغانستان برای مدیریت بهتر این وضعیت می‎تواند اقدامات زیر را در نظر گیرد:

• افغانستان باید در گسترش روابط خود با بازیگران منطقه‌ای به ویژه هند، سیاست متوازن را در پیش گیرد.
• افغانستان برای کاهش تنش‌ها کانال‌های گفتگو و دیپلوماسی را همواره باز نگاه دارد.
• افغانستان برای تبدیل شدن به میدان رقابت بازیگران منطقه‌ای و جهانی؛ سعی کند که سیاست بی‌طرفی مثبت را در پیش گیرد.
• در چنین شرایط بحرانی، حکومت افغانستان باید به وحدت ملی نسبت به هر گزینه‌ای دیگر اولویت قایل شود.

منابع

1- “Pakistan: At the Tipping Point,” International CRISIS GROUP, 12 ma 2023, Link: https://www.crisisgroup.org/cmt/asia/south-asia/pakistan/pakistan-tipping-point

2- Saher Liaqqat & Abu Hurrairah Abbasi, “Pakistan’s Afghanistan Policy: From Strategic Depth to Deadlock,” Geopolitical Monitor, November 11, 2025, link: https://www.geopoliticalmonitor.com/pakistans-afghanistan-policy-from-strategic-depth-to-deadlock/

3- “INDEPENDENCE AND PARTITION, 1947,” NATIONAL ARMY MUSEUM, link: https://www.nam.ac.uk/explore/independence-and-partition-1947

4- Lucian W. PYE, “Nationalism Without a Nation,” Foreign Affairs, November/December 2002, link: https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/2002-11-01/pakistan-nationalism-without-nation

5- “Conflict Between India and Pakistan,” Council on Foreign Relations, February 18, 2026, link: https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-between-india-and-pakistan

6- “Militant Surge on the Afghan Border,” INTERNATIONAL CRISIS GROUP, 27 February 2026, Link: https://www.crisisgroup.org/rpt/asia-pacific/pakistan-afghanistan/354-pakistan-responding-militant-surge-afghan-border

7- Islammuddin Sajid, “2024 deadliest year for Pakistani security forces in nearly a decade,” Anadolu, February 1, 2025, Link: https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/-2024-deadliest-year-for-pakistani-security-forces-in-nearly-a-decade/3438692

8- “Pakistan’s economic crisis,” BROOKING, February 1, 2023, Link: https://www.brookings.edu/events/pakistans-economic-crisis/

9- Shahzar, Eric “A Pakistan foreign policy renaissance? Not quite,” ALJAZEERA, 26 Oct 2025, link: https://www.aljazeera.com/opinions/2025/10/26/a-pakistan-foreign-policy-renaissance-not-quite

10- Alexander Palmer & Alexander Margolis, “Why Did Pakistan Announce Open War Against the Taliban,” CENTER FOR STRATEGIC AND INTERNATIONAL STUTIES, 27 February 2026, Link: https://www.csis.org/analysis/why-did-pakistan-announce-open-war-against-taliban

11- Saher Liaqqat & Abu Hurrairah Abbasi

12- Jawed Naqvi, “A pact between kindred spirits,” DAWN, 14 October 2025, Link: https://www.dawn.com/news/1948785/a-pact-between-kindred-spirits

13- Umari Jamal, “Pakistan and Saudi Arabia Forge Strategic Defense Pact Amid Shifting West Asian Dynamics,” THE DIPLOMAT, September 19 2029, Link: https://thediplomat.com/2025/09/pakistan-and-saudi-arabia-forge-strategic-defense-pact-amid-shifting-west-asian-dynamics/